انحصار چیست؟
انحصار وضعیت بازاری است که در آن تنها یک فروشنده یا تولیدکننده بخش بزرگی در یک صنعت یا یک بخش را به خود اختصاص میدهد. انحصارها رقابت را از بین میبرند و جایگزینها برای مصرفکننده محدود میکنند.
درک مفهوم انحصار
انحصار وضعیتی است که در بازار رقابتی وجود ندارد و جایگزینی برای آن محصول وجود ندارد. در این حالت، انحصارکنندگان میتوانند قیمت را دیکته کنند و موانعی برای ورود رقبا به بازار ایجاد کنند.
شرکتها با کنترل کل زنجیره تامین، از تولید تا فروش از طریق یکپارچهسازی عمودی، یا خرید شرکتهای رقیب در بازار از طریق ادغام افقی، تبدیل به تولیدکننده انحصاری میشوند.
انحصارها معمولاً از مزایای صرفه جویی در مقیاس، یعنی توانایی تولید مقادیر انبوه با هزینه کمتر در هر واحد بهره میبرند.
انواع انحصار
- انحصار خالص: انحصار خالص، حالتی است که در آن یک بنگاه در بازار یا بخشی است که موانع زیادی برای ورود وجود دارد و در نتیجه محصولش جایگزین ندارد. شرکت مایکروسافت اولین شرکتی بود که موقعیت انحصاری خالص در سیستم عاملهای کامپیوترهای شخصی داشت. تا سال 2022، نرم افزار ویندوز دسکتاپ آن همچنان سهم بازار 75 درصدی را در اختیار داشت.
- رقابت انحصاری: به حالتی که چند بنگاه معدود در یک صنعت با جایگزینهای مشابه فعال هستند، رقابت انحصاری میگویند. موانع ورود به این بازارها نسبت به حالت انحصار خالص کم است و شرکتهای رقیب در تلاشند خود را از طریق قیمتگذاری و بازاریابی از رقبا متمایز کنند.
- انحصار طبیعی: یک انحصار طبیعی با تکیه بر مواد خام، فناوری یا تخصص منحصر بهفرد ایجاد میشود. شرکتهایی که دارای حق ثبت اختراع یا هزینههای تحقیق و توسعه گسترده مانند شرکتهای داروسازی هستند، انحصار طبیعی محسوب میشوند.
- انحصارات عمومی: انحصارهای عمومی خدمات و کالاهای ضروری را ارائه میکنند، مانند صنعت آب و برق، زیرا تنها یک شرکت معمولاً انرژی یا آب را برای یک منطقه تامین میکند. انحصار مجاز است و به شدت توسط شهرداری های دولتی تنظیم میشود و نرخ ها و افزایش نرخ ها کنترل می شود.
قوانین انحصار
قوانین و مقررات ضد انحصار برای جلوگیری از عملیات انحصاری، حمایت از مصرف کنندگان و تضمین بازار باز وضع شده است. مشهورترین قانون ضدانحصار، قوانین آنتیتراست (Antitrust) در ایالات متحده است. در ایران نیز قانون «تسهیل رقابت و منع انحصار» وجود دارد.
این مطالب توسط تیم دانشجویی پادکست سکه تهیه شده است و خالی از اشکال نیست، میتوانید در صورت تمایل در بهبود آنها کمک کنید.