بیش از یکصد سال است از تاريخ تصویب نخستین بودجه رسمی و نوین ایران در مجلس شورای ملی که حاصل انقلاب مشروطه بود، میگذرد. تا پیش از مشروطه در ايران، هيچ نظارتى بر بودجه وجود نداشت.
طبق نوشته مورخان، اداره امور مالى ايران از دوره سلجوقيان تا اواخر دوره قاجار تفاوت قابل توجهى نداشته و همواره به شيوه نظام مستوفیگرى اداره شده است.
در نظام مستوفیگری، دخل و خرج هر شهر در دفاتری به نام کتابچه تهیه و تنظيم مىشد. مسئول هر كتابچه شخصى به نام مستوفى بود كه زير نظر مستوفى الممالک (وزير مالیه) كار میكرد. در واقع دولت نسبت به امور عمرانى، اجتماعى، بهداشتى و ساير امور عمومی دخالتی نداشته و مردم هم از حکومت چنین انتظارى نداشتند.
بنابراین كتابچه هر شهر از رقم مالیات (درآمد دولت) بر اساس ارزیابیهای قبلی، که هر چند سال يک بار تجديد میشد، و پرداخت حقوق و مستمرى (هزينه دولت) تشکیل میشد.
گفتههای مورخان نشان میدهد که آخرین اصلاحاتی که در نظام مستوفیگری ايران به عمل آمد مربوط به دوران صدارت اميركبير است. این اصلاحات منجر به استقلال مالی مستوفیان از حکام نیز میشد، اما به دلیل کشته شدن امیرکبیر، کسریهای مالی فزاینده دربار، استقراض خارجی و حضور مستشاران اروپايى به هدفهای مورد نظر نرسيد.
داستان بودجه خونين چيست؟
مرتضى قلىخان صنيعالدوله در محله «چاله ميدان» تهران به دنيا آمد. او پس از اتمام تحصيلات مقدماتى، وارد دارالفنون شد؛ به سبب علاقه به كارهای صنعتى از کودکی برای ادامه تحصیل راهی آلمان شد و در مدرسه صنعتی برلین به تحصیل رشته معدن شناسى مشغول شد.
مرتضى قلىخان در كنار تحصيل معدنشناسى و مطالعات صنعتى، در مقررات، قوانين و نظامات اجتماعى اروپا به ويژه آلمان نيز اطلاعات بسیار کسب کرد و در سال ١٢٥٩ به تهران بازگشت.
صنعتگر سياستمدار
او به دستور ناصرالدین شاه فعالیت خود را در اداره معادن آغاز كرد. صنیعالدوله صنعت نساجی را در ايران به راه انداخت و يک كارخانه بافندگی و ریسندگی تاسیس كرد. پس از افتتاح اولين دوره مجلس شورای ملی، صنیعالدوله به ریاست آن انتخاب شد و پس از یکسال از آن مقام استعفا داد. از آن پس با سمت وزير مالیه در کابینه مشیرالسلطنه به مملکت خدمت كرد.
مهمترين اقدام اقتصادى-سياسى او چه بود؟
اولين بودجه رسمی تاريخ ایران ميراث صنيع الدوله، وزير ماليه عصر مشروطه است. در این بودجه برای اولینبار درآمدها و هزینههای دولت در سندی واحد درج و هر یک دارای ردیف شده بود. صنیعالدوله بر ضرورت خارج كردن دخل و خرج عمومی از دست شاه و قرار دادن آن در دست نمایندكان مردم بسیار تاکید داشت. او بودجهاش را بر اساس اصول فنی، بدون اتكا به درآمدهاى نفتى و با رعايت «اصل وحدت» در بودجه نوشت.
در مقدمه اولين بودجه آمده است: پوشيده نيست كه ماليه مملكت به منزله خون است در بدن، همچنان كه فساد خون اسباب بروز مرض مىشود، اغتشاش امر مالیه هم باعث اختلال امور مملكت میشود. صنیعالدولە بودجهای تنظیم کرد که درامدهاى آن ١٣ میليون و ١١۵ هزار و ۵۰۰ تومان وهزينههاى آن ١٣ ميليون و ۶١٨ هزار تومان برآورد شده بود.
جالب اینجاست که نخستین بودجه ایران کسرى به مبلغ ۵۰۰ هزار تومان داشته است و عمدهترين بخش درآمد آن را ماليات بخش كشاورزى تشكيل میداد.
یکی از نكات قابل توجه در لايحه بودجه، انتقاد دولت نسبت به مخارج هنگفت دربار بود. در این بودجه آمده است: از وزارتخانهها درخواست کردهام که لزوم تقاضای اعتبارات خود را در لوایح خود اثبات و دفاع كنند و فقط بودجه دربار موضوع نقادى وزارت ماليه خواهد بود.
مخارج دربار مطابق برآورد حاليه تقريباً به ۵۷۵ هزار تومان بالغ است، اين مبلغ به نظر ما گزاف و بیوجه مینماید. به این حساب ملت ایران نسبت به عایدات دولتش ١۵ برابر بیش از انكلیس برای دربار خرج میكند.
اما فرجام این بود که نخستین بودجهنویس تاریخ اقتصاد ایران در حالی که در راه دومين مجلس شوراى ملى، سياهه بودجهاش را بر سينه میفشرد، به ضرب گلوله یک تبعه گرجی از پای درآید.
او به هنگام بردن این بودجه برای تصویب، در پانزدهم بهمن ١٢٨٩ به ضرب گلوله یک تبعه گرجی مقابل درب مجلس ترور شد. مدتی بعد از ترور صنیعالدولە، ناصرالملک وزیر مالیه جدید، اولین لایحه بودجه ایران را به مجلس برد.
پس از صنيعالدوله، مستشاران خارجی کار تدوین بودجه ایران را ادامه دادند. مورگان شوستر آمریکایي در کسوت خزانهدار کل کشور، برنارد بلژیکی و میلسبوى آمریكايی هر يک سعی در تنظیم و سر و سامان دادن بودجه ایران کردند.
تلاشهایی که با دسیسه استعمار انگلیس و روس عمدتاً به ناكامی كشیده شد، ناکامیهایی که بوی خون و باروت استعمار از آن به مشام می رسد و آنچه ميراث از آن بر جای مانده، نگاه سیاسی به بودجه است که تا به امروز ادامه دارد.
محمدعلی كاتوزیان اقتصاددان برجسته ايرانى واستاد دانشكاه أكسفورد در کتاب اقتصاد سیاسی ایران به بررسی مستند و کارشناسان از تحولات اقتصاد ايران از اوايل مشروطه تا انقلاب ۵۷ به موازات گزارشی تاريخى از فراز و نشيبهاى سياسى-اجتماعى ايران در اين دوران پرداخته است. برای بررسى و تحليل دقيقتر اقتصاد ايران در اين دوران مى توانيد كتاب اقتصاد سياسى ایران را مطالعه کنید.
پادکست سکه در قسمت سیوهفتم میزبان فاطمه نجفی بود و به «اصلاحات ساختاری بودجه» پرداخته و در قسمت سیوهشتم با عنوان «بودجه ۱۴۰۰» میزبان احسان خاندوزی بود.
این مطالب توسط تیم دانشجویی پادکست سکه تهیه شده است و خالی از اشکال نیست، میتوانید در صورت تمایل در بهبود آنها کمک کنید.